“नोकरी नाही, ही जनसेवेची संधी आहे!”लष्कर न्यायालयातील अधीक्षक एच. ए. खरादे यांची प्रेरणादायी कहाणी

प्रशासकीय लालफितीच्या गर्तेत जनसामान्यांचा ‘देवदूत’: लष्कर न्यायालयातील अधीक्षकांचे आदर्श कार्य!

पुणे (विशेष प्रतिनिधी, न्याय विश्व):

न्यायव्यवस्था हा लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानला जातो, परंतु या स्तंभाचा खरा भार उचलणारा आणि सर्वसामान्य पक्षकारांना न्यायाच्या दारापर्यंत पोहोचवणारा कणा म्हणजे न्यायालयातील अधीक्षक (Superintendent) असतात. दावे दाखल करून घेणे, त्यांची छाननी करणे, दाव्यांना क्रमांक देणे आणि प्रकरणांची शपथपत्रे कायदेशीर चौकटीत पूर्ण करून घेणे या क्लिष्ट प्रक्रियेत अधीक्षकांची भूमिका एखाद्या न्यायाधीशाप्रमाणेच संवेदनशील आणि महत्त्वाची असते. जिथे एका चुकीमुळे सामान्य माणसाचा न्याय प्रलंबित पडू शकतो, तिथे नियम आणि माणुसकीचा अनोखा संगम पुणे येथील फौजदारी न्यायालय, लष्कर येथे प्रत्यक्ष पाहायला मिळाला.

कामाचा प्रचंड ताण, पण चेहऱ्यावर नम्र हास्य

अलिकडेच लष्कर न्यायालयातील एका प्रत्यक्ष निरीक्षणादरम्यान न्यायव्यवस्थेतील एक अत्यंत प्रेरणादायी चित्र समोर आले. न्यायालय परिसरातील अधीक्षक साहेबांच्या केबिनबाहेर अक्षरशः लोकांची तुडुंब गर्दी होती. पोलीस शिपाई, वरिष्ठ पोलीस अधिकारी, न्यायालयीन कर्मचारी, ज्येष्ठ वकील आणि डोळ्यात न्यायाची आस घेऊन आलेले सर्वसामान्य पक्षकार अशा सगळ्यांचाच तिथे राबता होता. शपथपत्रांची पडताळणी, कागदपत्रांची पूर्तता आणि प्रशासकीय कामांचा डोंगर समोर असतानाही संबंधित अधीक्षकांच्या चेहऱ्यावर तणावाचा लवलेशही नव्हता.

चुका काढण्याऐवजी मदतीचा हात

आजकाल अनेक सरकारी कार्यालयांमध्ये आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये वकिलांच्या किंवा पक्षकारांच्या कागदपत्रांतील त्रुटी काढून कामे जाणीवपूर्वक प्रलंबित ठेवण्याची प्रवृत्ती वाढीस लागली आहे. आधीच संकटात सापडलेल्या पक्षकाराला न्याय मिळवून देताना वकिलांची दमछाक होते; त्यात अशा लालफितीच्या कारभाराची भर पडल्यास सर्वसामान्यांचे जगणे मुश्कील बनते.

मात्र, लष्कर न्यायालयातील माननीय श्री एच ए  खरादे  अधीक्षकांनी या भ्रष्ट व सुस्त मानसिकतेला सणसणीत चपराक दिली आहे. कोणीही वकील, पोलीस किंवा सामान्य पक्षकार शंकेचे निरसन करण्यासाठी गेला असता, कसलाही विलंब न लावता, अत्यंत नम्रतेने आणि समोरच्याला समजेल अशा भाषेत ते कायदेशीर मार्गदर्शन करताना दिसतात. कर्तव्याशी तडजोड न करता, कायद्याच्या चौकटीत राहून जलद दिलासा देण्याची त्यांची कार्यपद्धती थक्क करणारी आहे.

अशा प्रामाणिक नेतृत्वाची समाजाला व न्यायव्यवस्थेला नितांत गरज

प्रशासकीय पदावर बसून सत्तेचा दर्प न दाखवता जनसेवेचे व्रत अंगीकारणाऱ्या अशा व्यक्ती म्हणजे न्यायव्यवस्थेतील खरे ‘देवदूत’ आहेत. अशा निःस्वार्थ आणि कार्यतत्पर अधिकाऱ्यांमुळेच न्यायव्यवस्थेवरील सर्वसामान्यांचा विश्वास टिकून आहे. संविधानाला अभिप्रेत असणारा लोकाभिमुख कारभार कसा असावा, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

केवळ कागदी घोडे नाचवणाऱ्या आणि भ्रष्ट व्यवस्थेत मश्गुल असणाऱ्यांच्या डोळ्यात अंजन घालणारे हे काम असून, अशा प्रामाणिक अधिकाऱ्यांची दखल स्वतः न्यायव्यवस्थेने व समाजाने घेणे काळाची गरज आहे. समाजात आणि प्रत्येक प्रशासकीय दालनात असे कर्तव्यदक्ष अधिकारी घडावेत, हीच आजची खरी अपेक्षा आहे.

“जनसेवेचे व्रत घेऊन या न्यायालयीन क्षेत्रात आलो…”

आपल्या सेवाभावाबद्दल बोलताना खरादे भावनिक झाले. ते म्हणाले—

“जनसेवेचे व्रत घेऊन या न्यायालयीन क्षेत्रात मी आलो आहे. त्या न्यायव्यवस्थेचा एक भाग म्हणून काम करण्याचे मला भाग्य मिळाले आहे.”

ही प्रतिक्रिया केवळ एका सरकारी कर्मचाऱ्याची प्रतिक्रिया नाही.

ती ३३ वर्षे न्यायव्यवस्थेत सेवा करणाऱ्या एका कर्तव्यनिष्ठ व्यक्तीच्या मनातील भावना आहे.

ज्या व्यवस्थेत काम करण्याची संधी मिळाली, त्या व्यवस्थेला केवळ नोकरी म्हणून न पाहता जनसेवेचे माध्यम मानणे, हा दृष्टिकोन निश्चितच कौतुकास्पद आहे.

भ्रष्ट व्यवस्थेला आरसा दाखवणारे एक वाक्य!

“माझ्या गरजा कमी आहेत; सरकारने दिलेल्या पगारात मी आनंदी आहे.”

हे वाक्य केवळ खरादे यांचे समाधान व्यक्त करत नाही; तर प्रामाणिकपणे जगण्याची ताकद अजूनही समाजात जिवंत आहे, हे दाखवते.

न्यायालयीन किंवा कोणत्याही शासकीय कार्यालयात येणारा सामान्य नागरिक हा अधिकारी किंवा कर्मचाऱ्याच्या उपकारासाठी येत नसतो. तो आपल्या हक्काचे काम करून घेण्यासाठी येतो.

त्यामुळे कामाच्या बदल्यात कोणतीही अनधिकृत अपेक्षा न ठेवता, कायद्याच्या चौकटीत राहून नागरिकाला मार्गदर्शन करणे हीच खरी लोकसेवा आहे.

अशा व्यक्तींच्या कार्याची समाजाने दखल घेतली पाहिजे.

कारण भ्रष्टाचाराविरोधात केवळ भाषणे उपयोगी नाहीत; प्रामाणिक माणसांचा सन्मान हीदेखील भ्रष्ट प्रवृत्तीविरुद्धची प्रभावी सामाजिक चळवळ आहे.

भ्रष्ट प्रवृत्तीविरुद्धची प्रभावी सामाजिक चळवळ आहे.

“सरकारी नोकरी म्हणजे केवळ पगाराची नोकरी नव्हे; ती जनसेवेची संधी आहे.”

हा विचार पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचला पाहिजे.

अशा शेकडो खरादे यांची गरज आजच्या समाजाला आहे.

कारण संविधानाने अपेक्षित केलेली न्याय, समता आणि मानवी प्रतिष्ठा ही केवळ न्यायालयाच्या निकालातून नव्हे, तर न्यायव्यवस्थेच्या प्रत्येक स्तरावरच्या माणुसकीतूनही साकार होते.

एच. ए. खरादे साहेबांना “न्याय विश्व” साप्ताहिकाच्या वतीने लाख लाख शुभेच्छा!

आपला पुढील सेवाकाळ सुखाचा, समाधानाचा आणि यशाचा जावो. आपल्या प्रामाणिक सेवेची प्रेरणा अनेकांना मिळो, हीच सदिच्छा.

— न्याय विश्व साप्ताहिक

“कायद्याची माहिती… सामान्य माणसाच्या हक्कासाठी!”