“न्यायालयात काय बोलायचे, काय टाळायचे? तरुण वकिलांना सर्वोच्च न्यायालयाचा स्पष्ट संदेश!”.........

‘कायद्याची पदवी मिळाली म्हणजे वकिलीचे कौशल्य आले असे नाही’

: न्यायमूर्ती बी. व्ही. नागरत्ना

नवी दिल्ली | प्रतिनिधी

कायद्याची पदवी मिळाल्यानंतर तात्काळ स्वतंत्र वकिली सुरू करण्यापेक्षा काही काळ ज्येष्ठ वकिलांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रत्यक्ष न्यायालयीन कामकाजाचे प्रशिक्षण घेणे आवश्यक आहे, असे महत्त्वपूर्ण निरीक्षण सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायमूर्ती बी. व्ही. नागरत्ना यांनी केले.

तरुण वकिलांकडे कायद्याचे ज्ञान असले तरी न्यायालयात युक्तिवाद करताना आवश्यक असलेली ‘सॉफ्ट स्किल्स’, न्यायालयीन शिष्टाचार, संवादकौशल्य आणि वकिलीच्या बारकाव्यांचे ज्ञान हे प्रत्यक्ष अनुभवातून विकसित होते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

हे निरीक्षण Puja Entertainment (India) Ltd. विरुद्ध Tips Industries Pvt. Ltd. या प्रकरणाच्या सुनावणीदरम्यान करण्यात आले. या वादाचा संबंध “Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai” या चित्रपटातील “Chunnari Chunnari” आणि “Ishq Sona Hai” या गाण्यांशी संबंधित हक्कांच्या वादाशी होता.

‘न्यायालयात काय बोलावे आणि काय बोलू नये, हे समजणे आवश्यक’

सुनावणीदरम्यान दोन्ही बाजूंच्या वकिलांमध्ये मुंबई उच्च न्यायालयातील पूर्वीच्या कार्यवाहीबाबत मतभेद निर्माण झाले. एका टप्प्यावर प्रतिवादी पक्षाच्या वकिलांनी त्यांना आपली बाजू मांडण्याची संधी मिळाली नसल्याचे सांगितले. त्यावर न्यायमूर्ती नागरत्ना यांनी “Don't say you are not given an opportunity” असे स्पष्ट केले.

यानंतर त्यांनी तरुण वकिलांच्या न्यायालयीन वर्तनाबाबत महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शन केले. तरुण वकिलांनी उत्साह, आक्रमकता किंवा आपल्या भूमिकेच्या समर्थनातील तीव्रतेमुळे न्यायालयात काय बोलावे आणि काय बोलू नये, याचे भान ठेवले पाहिजे, असे त्यांनी नमूद केले.

वकिली व्यवसायात आज विरोधी बाजूला असलेले वकील भविष्यात एखाद्या दुसऱ्या प्रकरणात एकाच बाजूने काम करू शकतात. त्यामुळे न्यायालयीन वकिली करताना परस्पर आदर आणि व्यावसायिक शिष्टाचार अत्यंत महत्त्वाचा असल्याचेही त्यांनी अधोरेखित केले.

‘ज्येष्ठांकडून प्रशिक्षण घेणे अत्यंत महत्त्वाचे’

न्यायमूर्ती नागरत्ना यांनी तरुण वकिलांच्या बदलत्या कार्यपद्धतीवर भाष्य करताना सांगितले की, काही तरुण कायद्याची पदवी मिळताच स्वतःचे कार्यालय सुरू करतात. मात्र, त्यातून वकिली व्यवसायातील प्रत्यक्ष कौशल्य आत्मसात होण्याची संधी कमी होऊ शकते.

त्यांनी स्पष्ट केले की, ज्येष्ठ वकिलांच्या हाताखाली काम केल्याशिवाय वकिलीतील प्रत्यक्ष कौशल्य, न्यायालयीन पद्धती आणि व्यवसायातील बारकावे पूर्णपणे समजणे कठीण आहे.

कायद्याचे ज्ञान हे वकिलीचे एक अंग आहे; परंतु न्यायालयात प्रश्नांना कसे उत्तर द्यायचे, न्यायमूर्तींच्या प्रश्नांचा रोख कसा समजून घ्यायचा, कोणत्या वेळी कोणता मुद्दा मांडायचा आणि कोणता मुद्दा टाळायचा, हे अनुभवातून शिकावे लागते.

‘न्यायालयात बसून निरीक्षण करा’

आपल्या वकिलीच्या सुरुवातीच्या काळातील अनुभव सांगताना न्यायमूर्ती नागरत्ना यांनी सांगितले की, पूर्वी एखाद्या वकिलाचे एखादेच प्रकरण किंवा ‘मेंशनिंग’ असले तरी त्यानंतर ते न्यायालयात बसून इतर प्रकरणांची सुनावणी निरीक्षण करत असत.

कठीण प्रश्न विचारणाऱ्या न्यायमूर्तींच्या न्यायालयात बसून त्यांची कार्यपद्धती समजून घेणे, त्यांचा प्रश्न विचारण्याचा दृष्टिकोन जाणून घेणे आणि त्यानुसार न्यायालयासमोर आपली बाजू मांडण्याची तयारी करणे, हा वकिली प्रशिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे त्यांनी सांगितले.

‘सिनिअर्स हे परंपरेचे मशालवाहक’

वकिली व्यवसायातील चांगल्या परंपरा, न्यायालयीन शिष्टाचार आणि व्यावसायिक पद्धती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होतात. त्यामुळे ज्येष्ठ वकिलांची तरुण वकिलांना घडविण्यात महत्त्वाची भूमिका आहे, असे न्यायमूर्ती नागरत्ना यांनी नमूद केले.

“ज्येष्ठ वकिलांचे कर्तव्य आहे की त्यांनी बारमधील तरुण सदस्यांना या परंपरा पुढे द्याव्यात. त्यांनी या परंपरांचे मशालवाहक व्हावे,” असा संदेश त्यांनी दिला.

सुनावणीदरम्यान उपस्थित ज्येष्ठ वकिलांनीही तरुण वकिलांनी न्यायालयीन रजिस्ट्रीशी व्यवहार करताना नम्रता ठेवावी आणि तेथील प्रक्रियेचे ज्ञान आत्मसात करावे, असे सांगितले.

बॉम्बे हायकोर्टातील प्रकरणाची पार्श्वभूमी

या प्रकरणात “Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai” या चित्रपटाच्या प्रदर्शनास तसेच संबंधित दोन गाण्यांच्या वापरासंदर्भात Puja Entertainment यांनी अंतरिम दिलासा मागितला होता.

मुंबई उच्च न्यायालयाने 3 जून 2026 रोजी तातडीचा दिलासा देण्यास नकार दिला होता. त्यापूर्वी याच विषयासंदर्भात बिहारमधील कटिहार येथील दिवाणी न्यायालयात दावा दाखल करण्यात आला होता. त्या न्यायालयाने 6 मे रोजी एकतर्फी status quo आदेश दिला होता.

या आदेशाला पुढे पाटणा उच्च न्यायालयात आव्हान देण्यात आले आणि त्यानंतर सर्वोच्च न्यायालयातही प्रकरण गेले. 22 मे रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने ट्रायल कोर्टाच्या आदेशाला स्थगिती दिली होती.

त्यानंतर बिहारमधील कार्यवाही मागे घेऊन योग्य ती कार्यवाही मुंबई उच्च न्यायालयात करण्यासाठी परवानगी मागण्यात आली. मात्र, या अर्जावर तत्काळ आदेश झाला नसल्याची नोंद मुंबई उच्च न्यायालयाने केली.

सर्वोच्च न्यायालयाने गुणवत्तेवर निर्णय दिला नाही

सध्याच्या सुनावणीत सर्वोच्च न्यायालयाने मुख्य वादाच्या गुणवत्तेवर निर्णय दिला नाही. पक्षकारांना त्यांचे म्हणणे मुंबई उच्च न्यायालयासमोर मांडण्याची मुभा देण्यात आली.

सर्वोच्च न्यायालयाने मुंबई उच्च न्यायालयाला, अर्जातील त्रुटी दूर करण्यात आल्या असल्यास, अंतरिम दिलासासाठी दाखल केलेल्या अर्जांचा कायद्यानुसार शक्य तितक्या लवकर विचार करण्याची विनंती केली आणि त्यानुसार याचिका निकाली काढली.

प्रकरण

SLP (C) No. 31245/2026

Diary No. 51686/2026

Puja Films, now known as M/S. Puja Entertainment (India) Ltd.

v.

Tips Industries Pvt. Limited, also known as Tips Music Limited